Παρασκευή, 4 Μαρτίου 2011

Είναι η Γη Συνειδητό Ον;

Από το περιοδικό Άβατον  τεύχος 75, Οκτώβριος 2007
Σελίδα 72 του  Νικήτα Κόραλη


Το ερώτημα δεν είναι καινούργιο. Έχει απασχολήσει εδώ και καιρό σοφούς, μύστες, δασκάλους και τα τελευταία χρόνια σοβαρούς επιστήμονες. Ωστόσο, πριν αρχίσουμε να το εξετάζουμε, έχει σημασία να σταθούμε για λίγο στο θέμα αυτής καθαυτής της συνείδησης.
Το θέμα της συνείδησης είναι σήμερα- αν όχι το κορυφαίο- ένα από τα ζητήματα αιχμής της προωθημένης επιστήμης. Τι είναι συνείδηση, ποια στοιχεία είναι αυτά που καθορίζουν ότι ένα ον έχει συνείδηση, υπάρχουν βαθμοί ή επίπεδα συνειδητότητας, είναι μερικά από τα ερωτήματα που ταλανίζουν τους επιστήμονες.
Και σαν να μην έφταναν αυτά, η διερεύνηση του ζητήματος γίνεται ακόμη πιο δυσχερής καθώς πριν καν αρχίσει, έρχεται αντιμέτωπη με μια σοβαρή ένσταση που διατυπώνεται από την πλευρά της παραδοσιακής γνώσης: Είναι δυνατόν η συνείδηση να μελετηθεί επιστημονικά, όπως κάθε άλλο φυσικό φαινόμενο;
Ακόμα όμως και αν δεχθούμε, για λόγους συνέχειας του άρθρου, ότι αυτό είναι εφικτό και ότι η συνείδηση μπορεί να είναι αντικείμενο επιστημονικής μελέτης- ιδιαίτερα όσον αφορά στη σχέση της με τον εγκέφαλο- οι περισσότεροι από τους επιστήμονες-ερευνητές συμφωνούν ότι παραμένει ουσιαστικά ένα θέμα που δεν μπορούν να κατανοήσουν. Παρ’ όλα αυτά, μπορούμε να καθορίσουμε κάποιες αναγκαίες προϋποθέσεις για την ύπαρξη της συνείδησης. Η κάθε μία από τις προτάσεις που ακολουθούν, μπορούν και έχουν αμφισβητηθεί, ωστόσο δεν είναι ούτε αδικαιολόγητες ούτε παράλογες.

ΤΡΕΙΣ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΑΡΞΗ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗΣ
Πρώτον, για να υπάρχει συνείδηση, πρέπει να υπάρχει μια οντότητα η οποία έχει επίγνωση, αντιλαμβάνεται, και ταυτόχρονα η ίδια διαφοροποιείται από το αντικείμενο της αντίληψής της, ενώ παράλληλα έχει κάποιο είδος επικοινωνίας με αυτό το οποίο αντιλαμβάνεται. Για παράδειγμα, αντιλαμβάνομαι ότι μπροστά μου έχει ένα δέντρο, και ότι εγώ και το δέντρο είμαστε δυο τελείως διαφορετικά και ξεχωριστά πράγματα.
Δεύτερον, η οντότητα αυτή θα πρέπει να είναι πολυσύνθετη και σε τέτοιο βαθμό αναπτυγμένη, ώστε να μπορεί να διατηρείται για ένα χρονικό διάστημα ως οντότητα, και να αντιλαμβάνεται ταυτόχρονα όσα υπάρχουν έξω απ’ αυτήν. Σ’ εμάς τους ανθρώπους, οι αισθήσεις και ο εγκέφαλος που τις αναλύει πληρούν και τις δυο προϋποθέσεις.
Τρίτον, η εν λόγω οντότητα πρέπει να έχει τη δυνατότητα να αλλάζει, να αναπτύσσεται ή να μαθαίνει… άρα, να διαθέτει μνήμη.
Εύκολα συμπεραίνουμε μέσα απ’ αυτό το σκεπτικό, ότι και ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής μπορεί να πληροί τις προϋποθέσεις. Δεν είναι λίγοι άλλωστε εκείνοι που υποστηρίζουν ότι οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές έχουν ή μπορούν να έχουν συνείδηση! Βέβαια, κάτι τέτοιο φαντάζομαι ότι οι περισσότεροι θεωρούμε μάλλον απίθανο.
Γιατί όμως; Τι είναι αυτό που λείπει από έναν υπολογιστή; Ίσως να είναι η επίγνωση της επίγνωσης. Εμείς μπορούμε να έχουμε επίγνωση του εαυτού μας που, με τη σειρά του, έχει επίγνωση του κόσμου. Μπορούμε βέβαια να μετρήσουμε διαφορετικές βαθμίδες ή επίπεδα συνείδησης, ανάλογα με το βαθμό της επίγνωσης και της συνακόλουθης αυτεπίγνωσης. Όσον αφορά στους υπολογιστές, όμως, δεν μπορούν σε καμιά περίπτωση να έχουν επίγνωση ότι έχουν επίγνωση του εαυτού τους.
Επιπλέον, ίσως να έχει να κάνει με την αίσθηση του νοήματος; Η συνείδηση προϋποθέτει την ύπαρξη ενός συναισθηματικού στοιχείου. Ή μπορεί, όπως έχει υποστηρίξει ο Penrose, να υπάρχει ένα μη αλγοριθμικό στοιχείο στη διαδικασία της συνείδησης μας ( μια διαδικασία είναι αλγοριθμική, αν μπορεί να περιγραφεί μέσω μιας αλληλουχίας λογικών ή μαθηματικών βημάτων- και κατά συνέπεια να εκτελεστεί από μια υπολογιστική μηχανή).
Ή μήπως, όλα αυτά δεν είναι παρά τρεις διαφορετικές όψεις του ίδιου πράγματος;
Είναι πάντως σαφές ότι η αυτεπίγνωση ( ή αυτοσυνειδησία) προϋποθέτει την ύπαρξη μιας οντότητας που να διαθέτει τουλάχιστον τα χαρακτηριστικά που περιγράψαμε πιο πάνω.
Ο « ΤΟΠΟΣ» ΤΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗΣ
Μια άλλη προσέγγιση στο ερώτημα της συνείδησης είναι η διερεύνηση του διαστατικού της χαρακτήρα ( δηλαδή του τόπου όπου βρίσκεται και εκδηλώνεται). Ο εσωτερικός κόσμος της συνείδησης δεν εντοπίζεται στο συνήθη χώρο ή χρόνο.
Μπορεί βέβαια να υποστηρίξει κανείς ότι εντοπίζεται στον εγκέφαλο, όμως μέχρι τώρα δεν έχει κάτι τέτοιο βρεθεί, ούτε από τους νευροχειρουργούς, ούτε από τα ηλεκτροεγκεφαλογραφήματα, ούτε από τις μαγνητικές τομογραφίες.
Το μόνο που έχει βρεθεί είναι η ύπαρξη ιστών και νευροκυττάρων και μιας ηλεκτροχημικής δραστηριότητας, που γνωρίζουμε ότι συνδέεται με εσωτερικά συμβάντα ή λειτουργίες. Δεν μπορούμε  όμως να πούμε ότι αυτά καθαυτά συνθέτουν την εσωτερική ζωή τη συνείδησης.
Με ανάλογο τρόπο, η εσωτερική ζωή μολονότι διαγράφει μια πορεία μέσα στο χρόνο, και ίσως να είναι αυτή που δημιουργεί την αίσθηση του χρόνου, η σχέση της με το χρόνο δεν φαίνεται να είναι αντίστοιχη εκείνης του εξωτερικού κόσμου. Ο εσώτερος κόσμος κινείται αβίαστα και απρόσκοπτα μεταξύ του παρελθόντος και μέλλοντος και μεταξύ  πραγματικότητας και δυνατότητας.
Ωστόσο, όσο η σύγχρονη φυσική επιστήμη διεισδύει και διερευνά βαθύτερα τον εξωτερικό κόσμο, τόσο περισσότερο διαπιστώνει ότι ο κόσμος αυτός είναι κατασκευασμένος από στοιχεία που φαίνονται να έρχονται σε αντίθεση με τη συνήθη αντίληψη που έχουμε για το χωροχρόνο- αντίληψη που έχουμε αποκτήσει μέσα από τη σχέση μας με μακροσκοπικά αντικείμενα και συμβάντα.
Η μελέτη του φωτός ( ή της ηλεκτρομαγνητικής ακτινοβολίας) μας έχει οδηγήσει στα παράδοξα ευρήματα της Σχετικότητας και της Κβαντικής Φυσικής. Το φως δεν έχει μάζα όπως τα άλλα αντικείμενα και μολονότι- σύμφωνα με τη θεωρία του Αϊνστάιν- έχει μια συγκεκριμένη ταχύτητα, δεν υπάρχει κάποιο διάστημα μεταξύ εκπομπής και λήψης του φωτός στο χωροχρόνο.
Ένα ραδιοφωνικό ή τηλεοπτικό πρόγραμμα που εκπέμπεται και διαχέεται προς κάθε κατεύθυνση στο χώρο, μπορεί να θεωρηθεί μια οντότητα. Ο ιδιαίτερος  χαρακτήρας του ωστόσο είναι ριζικά διαφορετικός από το χαρακτήρα ενός τραπεζιού, ενός σκύλου ή ενός ανθρώπου.
Αυτή η εκπομπή μπορεί να συλληφθεί από κάποιον ανάλογο δέκτη στο φεγγάρι, στον Άρη ή σε κάποιο διαστημικό όχημα. Φαίνεται να πολλαπλασιάζεται κατά μαγικό τρόπο, όπως πολλαπλασιάζονται τα ψωμιά και τα ψάρια στα Ευαγγέλια. Πλειάδα τέτοιων σημάτων αυτήν τη στιγμή περιφέρονται γύρω από το κεφάλι μου και μ’ ένα κατάλληλο συντονισμένο δέκτη μπορούν να διαβαστούν, όμως δεν καταλαμβάνουν καθόλου χώρο, με τη συνήθη έννοια του όρου.
Παρόλο που δεν υπάρχει ομόφωνη αντίληψη για το κατά πόσο το φαινόμενο της συνείδησης είναι νευρωνικού χαρακτήρα, όλο και περισσότερα στοιχεία συγκλίνουν στο ότι είναι πιθανό να σχετίζεται με την ηλεκτρομαγνητική δραστηριότητα του εγκεφάλου μας. Διάφοροι επιστήμονες έχουν υποστηρίξει ότι ολόκληρο το ανθρώπινο σώμα έχει μια ηλεκτρομαγνητική μορφή ή συνοχή.
Αυτό, ίσως επειδή ο βαθμός της συνείδησης σχετίζεται με το βαθμό συνοχής, συνάφειας ή αρμονίας των ηλεκτρομαγνητικών δονήσεων των διαφόρων μερών του εγκεφάλου, ή ακόμα και ολόκληρου του σώματος. Αν ισχύει αυτό, τότε ο διαστατικός χαρακτήρας ( ο τόπος όπου βρίσκεται) της εσώτερης ζωής μπορεί να είναι της ίδιας φύσης με εκείνον του φωτός.
Σημαίνει αυτό ότι ένα ραδιοφωνικό ή τηλεοπτικό πρόγραμμα είναι μια συνειδητή οντότητα; Η προφανής απάντηση είναι όχι, μια και δεν πληρούνται τα κριτήρια που θέσαμε πιο πάνω. Ένα τέτοιο συμβάν ( το πρόγραμμα) ούτε αλλάζει, ούτε αναπτύσσεται από τη στιγμή της εκπομπής του και μετά. Δεν είναι δηλαδή σε μια ημι-διαπερατή σχέση με τον περιβάλλοντα κόσμο. Μια συνειδητή οντότητα, συνεπώς δεν αρκεί απλώς να έχει κάποιον  ηλεκτρομαγνητικό χαρακτήρα. Χρειάζεται κάποια πρόσθετα στοιχεία.

ΤΟ ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΟ ΣΩΜΑ ΤΗΣ ΓΗΣ
Δεν θα προσπαθήσουμε να δώσουμε απαντήσεις σ’ αυτά τα ζητήματα εδώ. Απλά καταθέτουμε νύξεις και υπαινιγμούς γύρω από τη μυστηριώδη φύση της συνείδησης. Με τους υπαινιγμούς αυτούς μπορούμε τώρα να συνεχίσουμε την αρχική μας διερεύνηση.
Σήμερα, γνωρίζουμε ότι η γη δεν είναι απλά μια γιγαντιαία σφαιρική μάζα που η μόνη μορφή αλληλεπίδραση της με τα άλλα ουράνια σώματα- τον ήλιο, τους πλανήτες και το σύμπαν πέρα από το ηλιακό μας σύστημα – είναι  η βαρύτητα. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η γη διαθέτει  ένα ηλεκτρομαγνητικό σώμα, τη μαγνητόσφαιρα, η οποία αλληλεπιδρά με τους ηλιακούς ανέμους ( πρόκειται γι’ αυτό το ρεύμα σωματιδίων που εκπέμπεται προς κάθε κατεύθυνση από τον ήλιο, με πολύ σύνθετους τρόπους).
Το σέλας ( aurora borealis) είναι μια από τις πιο εντυπωσιακές εκδηλώσεις αυτής της αλληλεπίδρασης, η οποία παράλληλα προκαλεί σειρά διαταραχών και παρεμβολών στις ραδιοφωνικές εκπομπές,επηρεάζει τον καιρό και σε γενικές γραμμές εκδηλώνεται ως μια δυναμική και διαρκώς μεταβαλλόμενη σχέση. Με τη σειρά της, η μαγνητόσφαιρα- που επιμηκύνεται από το ηλιακό άνεμο με φορά αντίθετη προς τον ήλιο- εκτείνεται πέρα από την τροχιά της σελήνης, έτσι ώστε η σελήνη να διέρχεται μέσα από τη μαγνητική « ουρά» της γης όταν είναι γεμάτη.
Επίσης, το ηλιακό σύστημα ως σύνολο διαθέτει το δικό του ηλεκτρομαγνητικό σώμα, που με τη σειρά του αλληλεπιδρά με τις ηλεκτρομαγνητικές εκπορεύσεις του γαλαξία. Ο ίδιος ο γαλαξίας έχει μια ανάλογη δομή που το συνδέει με το ευρύτερο σύμπαν. Το πιο σημαντικό ίσως χαρακτηριστικό των ζωντανών οργανισμών είναι ότι διαθέτουν μηχανισμούς για την εκμετάλλευση της ηλεκτρικής δυνητικής ενέργειας.
Κάθε κύτταρο έχει μια ημιπερατή μεμβράνη, που επιτρέπει την είσοδο σε ορισμένες ουσίες και την απαγόρευση σε άλλες- γεγονός που το καθορίζει ως οντότητα. Η επιλεκτικότητα της μεμβράνης επεκτείνεται μέχρι και στα ιόντα, καταλήγοντας έτσι σε συγκεντρώσεις θετικών και αρνητικών ιόντων στις δύο πλευρές της μεμβράνης.
Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τη δημιουργία διαφοράς δυναμικού και την παραγωγή ενέργειας που τροφοδοτεί πολλές ενδοκυτταρικές λειτουργίες. Οι νευρώνες χρησιμοποιούν το μηχανισμό αυτό, για να παράγουν τις διεγέρσεις που ταξιδεύουν από το ένα νευρικό κύτταρο στο άλλο. Συνθέτουν έτσι ένα πολύπλοκο και διαρκώς μεταβαλλόμενο δίκτυο αλληλεπιδράσεων, που εντέλει γεννά τις αντιλήψεις μας, τις κινήσεις και την επίγνωσή μας.
Με ανάλογο τρόπο, η μαγνητόσφαιρα της γης λειτουργεί ως επιλεκτική μεμβράνη, που « διώχνει» ορισμένα από τα σωματίδια των ηλιακών ανέμων, ενώ οδηγεί άλλα σε ειδικά κανάλια κατά μήκος κάποιων δυναμικών γραμμών. Οι μηχανισμοί αυτοί προκαλούν πολώσεις φορτίων και παράγουν ηλεκτρική δύνητικη ενέργεια, που με τη σειρά της προκαλεί ηλεκτρικές τάσεις πολύ ψηλά πάνω από τη γη. Τα φαινόμενα αυτά ανακαλύφτηκαν πολύ πρόσφατα και ο σκοπός τους παραμένει κατά μεγάλο μέρος άγνωστος.
ΚΟΣΜΟΙ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗΣ ΥΛΙΚΟΤΗΤΑΣ
Όσον αφορά στον ήλιο, αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι έχει πολλά και περίπλοκα και αλληλοσυνδεόμενα μοντέλα δόνησης. Οι δονήσεις του μεταφέρονται στη μαγνητόσφαιρα της γης και επηρεάζουν σειρά διεργασιών πάνω στη γη. Η ημιπερατή μεμβράνη της γης με τη σειρά της επιτρέπει σε ορισμένες δονήσεις να επηρεάσουν, ενώ εκτρέπει κάποιες άλλες.
Η διαδικασία αυτή καθιστά τη δομή της ανάλογη με τη δομή ενός ζωντανού οργανισμού, ή ενός κυττάρου. Σύμφωνα με την ορολογία του Γκουρτζίεφ, πρόκειται για έναν κόσμο. Η έννοια κόσμος προσδιορίζει μια σχετικά ανεξάρτητη και αυτάρκη έμβια οντότητα που έχει μια επιλεκτική σχέση με τον εξωτερικό κόσμο.
Κάθε κόσμος εμπεριέχει διαφορετικά επίπεδα υλικότητας. Εμείς, οι άνθρωποι, περιλαμβάνουμε ένα σύνολο από σκελετό, μύες και όργανα, μια σειρά αγωγών που μεταφέρουν υγρά από το ένα μέρος του οργανισμού στο άλλο και ένα νευρικό σύστημα που ελέγχει το σύνολο αυτών των λειτουργιών.
Είμαστε φτιαγμένοι από στερεά, υγρά και αέρια, ηλεκτρομαγνητικές ενέργειες και ίσως και από άλλες μορφές ύλης, τις οποίες ακόμα δεν γνωρίζουμε καλά. Σε γενικές γραμμές, οι πιο φυσικές πλευρές ενός οργανισμού είναι και οι πιο χονδροειδείς υλικές του μορφές. Η « ζωή» και η συνείδηση του συντίθενται από πιο λεπτοφυείς μορφές, οι οποίες αλληλεπιδρούν μεταξύ τους με περίπλοκους τρόπους.
Σε κάθε επίπεδο υπάρχουν κανάλια επικοινωνίας με το περιβάλλον. Λόγω της βαρύτητας είμαστε συνδεδεμένοι με τη γη, όπως η γη με τον ήλιο. Προσλαμβάνουμε τροφή, νερό, αέρα και εντυπώσεις. Αποβάλλουμε απόβλητα που αποτελούν τροφή για βακτήρια, μεταλλαγμένο αέρα που αποτελεί τροφή για τα φυτά, εκδηλώσεις που λειτουργούν ως εντυπώσεις για άλλους οργανισμούς.
Θεωρούμε το σώμα ως κάτι που βρίσκεται κάτω από το δέρμα μας. Όμως το « σώμα» της εσωτερικής μας ζωής εμπεριέχει όλα όσα αντιλαμβανόμαστε και συνειδητοποιούμε. Ταυτόχρονα, και η γη αλληλεπιδρά με το σύμπαν σε πολλά επίπεδα. Αν η συνείδηση μας σχετίζεται με μια δυναμική και διαρκώς μεταβαλλόμενη αλληλουχία ηλεκτρομαγνητικών δονήσεων, αλληλεπιδρώντας με το περιβάλλον, τότε ίσως και η γη να έχει συνείδηση, καθώς διαθέτει όλα τα απαραίτητα στοιχεία για τις σχέσεις.
ΕΝΑ ΖΩΝΤΑΝΟ ΣΥΝΕΙΔΗΤΟ ΣΥΜΠΑΝ
Ένας μεγάλος κόσμος αποτελείται από μικρότερους κόσμους. Εμείς είμαστε φτιαγμένοι από κύτταρα-μικρόκοσμους. Για τη συνηθισμένη μας αντίληψη, τα περισσότερα από τα κύτταρα μας είναι πέρα από τα όρια της όρασής μας. Δεν συνειδητοποιούμε την ύπαρξη τους ως ατομικότητες.
Ο εγκέφαλος υπολογίζουμε πως αποτελείται από εκατό δισεκατομμύρια περίπου κύτταρα. Η συνδυασμένη τους δράση και δραστηριότητα είναι αυτή που μας χαρίζει τις αισθήσεις και τις αντιλήψεις μας. Πολλά δισεκατομμύρια οργανισμοί κατοικούν στην επιφάνεια της γης. Δισεκατομμύρια άστρα συνθέτουν τον γαλαξία μας, και οι δισεκατομμύρια γαλαξίες συνθέτουν το σύμπαν μας. Μήπως τελικά η δική μας συνείδηση συνεισφέρει στην ύπαρξη της συνείδησης της γης, κατά τρόπο παρόμοιο που κάθε νευρώνας μας συμβάλλει στην ύπαρξη της δικής μας συνείδησης;
Κατ’ αυτή την αναλογία, ο καθένας από μας είναι εξίσου « αναλώσιμος» για τη γη, όσο αναλώσιμο είναι το καθένα από τα κύτταρα μας για το σώμα ή τον εγκέφαλο μας. Ωστόσο, υπάρχει ένα ακόμα επίπεδο αλληλεπίδρασης, καθώς εγώ δεν είμαι μόνο το σώμα μου, είμαι όλα εκείνα που αντιλαμβάνομαι και συνειδητοποιώ: Είμαι οι γαλαξίες, η γη, άλλες οντότητες και το σύνολο της ιστορίας τους. Σ’ ένα ζωντανό, συνειδητό σύμπαν, το μικρό και το μεγάλο σχετίζονται με ανεξιχνίαστους και απύθμενους τρόπους.
Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στις Ουπανισάδες: « Μικρότερος απ’ το μικρό, μεγαλύτερος απ’ το μεγάλο, ο Εαυτός βρίσκεται στην καρδιά κάθε πλάσματος. Ο σοφός άνθρωπος, γνωρίζοντας ότι ο ατομικός Εαυτός, ο δημιουργός του παρελθόντος και το μέλλοντος, δεν έχει τίποτα να φοβηθεί. Γεννημένος στις απαρχές του χρόνου από το διαλογισμό, από τα ύδατα, και έχοντας εισέλθει στο μυστικό τόπο της καρδιάς, Αυτός, ο Εαυτός, κοιτάζει πέρα και μπροστά, μέσα από τα όντα».
Είναι η γη συνειδητό ον; Είναι ο ήλιος ή το ευρύτερο σώμα του- το ηλιακό σύστημα; Ο γαλαξίας; Το σύμπαν; Είναι ερωτήματα που δεν μπορούν να απαντηθούν επιστημονικά, τουλάχιστον προς το παρόν και πιθανόν ούτε στο μέλλον. Εμείς ξέρουμε ότι έχουμε συνείδηση, όμως ακόμη και αυτό δεν είναι κατανοητό επιστημονικά. Παρ’ όλα αυτά, τα στοιχεία που φαίνεται να είναι αναγκαία για την ύπαρξη συνείδησης, ίσως να είναι παρόντα σε κάθε έναν από αυτούς τους κόσμους.
Πηγές
·        Roger Penrose, The Emperor’s New Mind, Oxford University Press.
·        R.Becker & G.Selden, The Body Electric. Electromagnetism and the Foundation of Life, Quill.
·        Π.Ντ.Ουσπένσκι, Αναζητώντας τον Κόσμο του Θαυμαστού. Πύρινος Κόσμος.




Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.